دیدن یک لکه سفید، قهوه‌ای یا سیاه روی دندان کودک می‌تواند برای هر پدر و مادری نگران‌کننده باشد؛ به‌خصوص وقتی اطرافیان می‌گویند: «دندون شیریه، خودش می‌افته!» واقعیت این است که پوسیدگی دندان کودکان معمولاً خودبه‌خود خوب نمی‌شود و اگر درمان نشود، ممکن است به درد، اختلال خواب و غذا خوردن، آبسه و حتی از دست رفتن زودهنگام دندان منجر شود. خبر خوب این است که اگر پوسیدگی در مرحله لکه سفید تشخیص داده شود، در بسیاری از موارد می‌توان روند آن را متوقف کرد؛ و حتی در مراحل پیشرفته‌تر نیز اغلب امکان حفظ دندان با پرکردن، روکش یا درمان پالپ وجود دارد.

پاسخ کوتاه برای والد نگران:
دندان شیری پوسیده را نباید تا زمان افتادن رها کرد. نوع درمان به عمق پوسیدگی، وجود درد یا عفونت، سن کودک و زمان باقی‌مانده تا افتادن طبیعی دندان بستگی دارد.

پوسیدگی دندان شیری چیست و چرا این‌قدر شایع است؟

پوسیدگی دندان یک بیماری پویا و چندعاملی است. باکتری‌های موجود در پلاک دندانی، قندها و کربوهیدرات‌های قابل‌تخمیر غذا را مصرف می‌کنند و اسید تولید می‌کنند. این اسید به‌تدریج مواد معدنی مینا را حل می‌کند. در مراحل ابتدایی، سطح دندان ممکن است هنوز سوراخ نشده باشد و فقط یک لکه سفید گچی دیده شود؛ اما با ادامه حملات اسیدی، مینا می‌شکند و حفره ایجاد می‌شود.

طبق تعریف آکادمی دندانپزشکی کودکان آمریکا، «پوسیدگی زودرس کودکی» یا ECC به وجود حداقل یک سطح پوسیده، پرشده یا ازدست‌رفته بر اثر پوسیدگی در هر دندان شیری کودک زیر ۶ سال گفته می‌شود. این بیماری حاصل تعامل میکروب‌های پوسیدگی‌زا، مصرف مکرر قند، بهداشت ناکافی، ویژگی‌های مینا و بزاق و عوامل اجتماعی و اقتصادی است. (AAPD)

چرا پوسیدگی دندان شیری سریع پیشرفت می‌کند؟

دندان شیری نمونه کوچک‌شده دندان دائمی نیست. لایه‌های مینا و عاج آن نازک‌تر است و اتاقک پالپ یا همان قسمت حاوی عصب و عروق، نسبت به اندازه تاج دندان بزرگ‌تر و نزدیک‌تر به سطح قرار دارد. همچنین مینای دندان شیری در برابر حل‌شدن اسیدی آسیب‌پذیرتر است. به همین دلیل ممکن است پوسیدگی‌ای که ظاهراً کوچک به نظر می‌رسد، در مدت نسبتاً کوتاهی به عاج و عصب برسد. (PMC)

تفاوت پوسیدگی دندان شیری و دائمی

فرایند اصلی پوسیدگی در هر دو نوع دندان مشابه است، اما چند تفاوت مهم وجود دارد:

• در دندان شیری، پوسیدگی معمولاً سریع‌تر به عصب می‌رسد.
• فاصله بین دندان‌های آسیاب شیری می‌تواند محل پوسیدگی پنهان باشد؛ ممکن است سطح دندان سالم به نظر برسد، اما در عکس رادیوگرافی پوسیدگی بین‌دندانی دیده شود.
• برنامه درمان باید زمان باقی‌مانده تا افتادن طبیعی دندان و وضعیت جوانه دندان دائمی زیر آن را نیز در نظر بگیرد.
• از دست رفتن زودهنگام بعضی دندان‌های شیری ممکن است باعث حرکت دندان‌های مجاور و کم‌شدن فضای رویش دندان دائمی شود.

بنابراین جمله «چون دندان شیری است، لازم نیست درمان شود» از نظر علمی درست نیست.

آمار شیوع پوسیدگی دندان کودکان در ایران و جهان

پوسیدگی دندان یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن دوران کودکی است. یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل جهانی که مطالعات سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۹ را بررسی کرده است، شیوع تجمیعی پوسیدگی در دندان‌های شیری را حدود ۴۶٫۲ درصد گزارش کرد؛ یعنی تقریباً از هر دو کودک، یک نفر تجربه پوسیدگی دندان شیری داشته است. میزان شیوع با سن، کشور، وضعیت اقتصادی، تعریف مورد استفاده و دسترسی به خدمات پیشگیری تفاوت زیادی دارد. (PubMed)

آمار ایران نیز یکنواخت نیست. یک فراتحلیل درباره افراد زیر ۱۸ سال در ایران، شیوع کلی پوسیدگی را حدود ۷۲٫۸ درصد برآورد کرده است؛ البته این عدد گروه‌های سنی و دندان‌های شیری و دائمی مختلف را در بر می‌گیرد و نباید آن را مستقیماً معادل شیوع پوسیدگی زودرس در کودکان زیر شش سال دانست. در یک مطالعه روی ۹۰۹ کودک یک تا پنج‌ساله ایرانی، شیوع پوسیدگی زودرس کودکی ۵۳٫۲ درصد بود. مطالعه‌ای در بابل برای کودکان سه تا پنج‌ساله رقم ۷۳٫۲ درصد را گزارش کرد؛ در مقابل، در مطالعه‌ای در استان فارس، ۶۶٫۵ درصد کودکان دو تا شش‌ساله بدون پوسیدگی بودند. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد محل زندگی، روش نمونه‌گیری، وضعیت اقتصادی، تغذیه و دسترسی به دندانپزشک اثر قابل‌توجهی دارند. (Health Providers)

چرا دندان شیری با اینکه موقتی است اهمیت دارد؟

بعضی دندان‌های شیری تا حدود ۱۰، ۱۱ یا حتی ۱۲سالگی در دهان باقی می‌مانند. بنابراین «موقتی» بودن به معنای «بی‌اهمیت» بودن نیست.

نقش دندان شیری در جویدن و تغذیه

کودک برای جویدن گوشت، سبزیجات، میوه‌ها و مواد غذایی نسبتاً سفت به دندان‌های سالم نیاز دارد. درد دندان ممکن است باعث شود کودک فقط با یک سمت دهان غذا بخورد، از خوراکی‌های جامد دوری کند یا اشتهایش کاهش یابد. پوسیدگی زودرس شدید با مشکلات تغذیه‌ای، کاهش کیفیت زندگی و اختلال در فعالیت‌های روزمره همراه است. (AAPD)

نقش در رشد فک و عملکرد عضلات

جویدن طبیعی به عملکرد هماهنگ عضلات فک و صورت کمک می‌کند. اگر چند دندان به علت درد استفاده نشوند یا زودتر از موعد کشیده شوند، الگوی جویدن کودک ممکن است تغییر کند.

نقش در تکلم

دندان‌های جلویی و نحوه تماس زبان با دندان‌ها در تولید بعضی صداها مؤثرند. از دست دادن زودهنگام چند دندان قدامی، به‌ویژه در دوره یادگیری گفتار، ممکن است تلفظ بعضی حروف را دشوارتر کند. دندان‌های شیری در جویدن، زیبایی، تکلم و حفظ فضای دندان‌های دائمی نقش دارند. (PMC)

نقش در ظاهر و اعتمادبه‌نفس

«دندون شیری سیاه شده» ممکن است کودک را از خندیدن یا صحبت‌کردن در جمع خجالت‌زده کند. کودکان دیگر نیز ممکن است درباره ظاهر دندان سؤال یا شوخی کنند. درمان دندان‌های جلویی پوسیده فقط یک اقدام زیبایی نیست؛ بخشی از حفظ کیفیت زندگی و تعامل اجتماعی کودک است.

حفظ فضا برای دندان دائمی

دندان‌های آسیاب شیری مانند نگهدارنده طبیعی فضا عمل می‌کنند. اگر یکی از آن‌ها زودتر از موعد از دست برود، دندان‌های کناری ممکن است به سمت فضای خالی حرکت کنند. در نتیجه، مسیر رویش دندان دائمی تنگ‌تر می‌شود و احتمال شلوغی، نهفتگی یا رویش نابجا افزایش می‌یابد. البته هر دندان کشیده‌شده‌ای الزاماً به فضانگهدار نیاز ندارد؛ تصمیم به سن کودک، دندان ازدست‌رفته، وضعیت رویش دندان دائمی و فضای قوس فکی بستگی دارد. (AAPD)

علت‌های اصلی پوسیدگی دندان کودک

نقش باکتری، پلاک و قند

باکتری‌ها به‌تنهایی و قند نیز به‌تنهایی معمولاً باعث حفره نمی‌شوند؛ مشکل زمانی ایجاد می‌شود که پلاک میکروبی برای مدت طولانی روی دندان بماند و بارها در طول روز با قند تغذیه شود.

پس از خوردن بیسکویت، کیک، شکلات، آب‌میوه، نوشیدنی شیرین، شیر طعم‌دار یا حتی خوراکی‌های نشاسته‌ای چسبنده، اسیدیته پلاک افزایش می‌یابد. بزاق برای خنثی‌کردن اسید و بازگرداندن مواد معدنی به دندان به زمان نیاز دارد. اگر کودک مرتب ریزه‌خواری کند یا نوشیدنی شیرین را جرعه‌جرعه بنوشد، فرصت ترمیم طبیعی کم می‌شود.

بنابراین در بسیاری از موارد، دفعات تماس دندان با قند به‌اندازه مقدار کلی قند مهم است. خوردن یک خوراکی شیرین همراه وعده غذایی معمولاً آسیب کمتری نسبت به خوردن مقدار کمی شیرینی در دفعات متعدد دارد. مصرف پرتکرار قند، بهداشت ضعیف و میکروارگانیسم‌های پوسیدگی‌زا از عوامل اصلی پوسیدگی زودرس هستند. (AAPD)

شیشه‌شیر، شیر شب و پوسیدگی دندان

وقتی کودک با شیشه شیر، شیر خشک، شیر گاو، آب‌میوه یا نوشیدنی شیرین می‌خوابد، مایع برای مدت طولانی اطراف دندان‌ها باقی می‌ماند. هنگام خواب نیز جریان بزاق کاهش پیدا می‌کند؛ در نتیجه اثر پاک‌کنندگی و خنثی‌کنندگی بزاق کمتر است.

الگوی کلاسیک پوسیدگی ناشی از تغذیه شبانه معمولاً ابتدا دندان‌های جلویی فک بالا را درگیر می‌کند. لکه‌های سفید نزدیک لثه به‌تدریج زرد، قهوه‌ای و سپس حفره‌دار می‌شوند.

در مورد شیر مادر باید با دقت صحبت کرد: شیردهی فواید مهمی برای مادر و کودک دارد و نباید مادر را بابت پوسیدگی سرزنش کرد. نگرانی دندانپزشکی بیشتر درباره تغذیه‌های بسیار مکرر و شبانه پس از رویش دندان‌ها، به‌خصوص بعد از یک‌سالگی، همراه با مصرف سایر قندها و تمیزنشدن دندان‌هاست. توصیه AAPD پرهیز از شیشه‌شیر یا شیردهی شبانه و برحسب تقاضا بعد از ۱۲ماهگی، به‌عنوان بخشی از برنامه کاهش خطر پوسیدگی است. (AAPD)

ژنتیک و «جنس دندان»

بعضی والدین می‌گویند: «ما خانوادگی دندون‌هامون جنسش بده.» ژنتیک می‌تواند از راه‌هایی مانند کیفیت تشکیل مینا، مقدار و ترکیب بزاق، ترجیح مزه‌های شیرین، شکل دندان و ترکیب میکروبی دهان بر خطر پوسیدگی اثر بگذارد. نقص‌های مینایی مانند هیپوپلازی یا هیپومینرالیزاسیون نیز از عوامل خطر مهم هستند.

بااین‌حال، ژنتیک معمولاً سرنوشت قطعی دندان را تعیین نمی‌کند. حتی کودک دارای مینای آسیب‌پذیر می‌تواند با استفاده صحیح از فلوراید، کنترل دفعات قند، مسواک مؤثر و معاینات منظم از بسیاری از پوسیدگی‌ها پیشگیری کند. نقص مینا و سطح بالای باکتری‌های موتانس از قوی‌ترین عوامل خطر گزارش‌شده‌اند. (PMC)

بهداشت ناکافی یا مسواک‌زدن بدون کمک والد

کودکان خردسال معمولاً مهارت حرکتی کافی برای تمیزکردن کامل دندان‌ها ندارند. ممکن است مسواک را بجوند، فقط دندان‌های جلو را تمیز کنند یا نواحی کنار لثه و دندان‌های عقب را جا بیندازند.

تا زمانی که کودک بتواند بند کفش خود را به‌خوبی ببندد یا دست‌خطی نسبتاً منظم داشته باشد، معمولاً همچنان به نظارت و کمک عملی والد در مسواک‌زدن نیاز دارد. برای کودک پیش‌دبستانی، فقط گفتن «برو مسواکت رو بزن» کافی نیست.

عوامل دیگری که احتمال پوسیدگی را افزایش می‌دهند

خشکی دهان، تنفس دهانی، مصرف بعضی داروهای شیرین، بیماری‌های مزمن، نیازهای ویژه، سابقه پوسیدگی در والدین یا خواهر و برادر، دسترسی محدود به دندانپزشک و وضعیت اقتصادی نامناسب می‌توانند خطر را بیشتر کنند. وجود پوسیدگی قبلی نیز یکی از بهترین پیش‌بینی‌کننده‌های پوسیدگی آینده است.

مراحل پوسیدگی دندان کودک؛ از لکه سفید تا آبسه

مرحله اول: لکه سفید گچی

اولین علامت ممکن است یک نوار یا لکه سفید مات، گچی و بدون درخشندگی باشد؛ اغلب در نزدیکی خط لثه دندان‌های جلویی بالا یا روی شیار دندان‌های آسیاب.

این لکه با مسواک پاک نمی‌شود، چون جرم یا باقی‌مانده شیر نیست؛ بخشی از مینای دندان مواد معدنی خود را از دست داده است. در این مرحله هنوز ممکن است سوراخی وجود نداشته باشد و با کنترل پلاک، کاهش دفعات قند و درمان فلورایدی بتوان ضایعه را متوقف یا سخت‌تر کرد.

مرحله دوم: تغییر رنگ زرد یا قهوه‌ای و شکست سطح مینا

با پیشرفت پوسیدگی، رنگ ضایعه ممکن است زرد، قهوه‌ای یا تیره شود و سطح دندان زبر یا فرورفته به نظر برسد. همه لکه‌های تیره پوسیدگی نیستند؛ رنگدانه غذایی، مکمل آهن یا تغییر رنگ ناشی از ضربه نیز ممکن است دندان را تیره کند. تشخیص نهایی به معاینه نیاز دارد.

مرحله سوم: ایجاد حفره و درگیری عاج

وقتی سطح مینا می‌شکند، یک سوراخ قابل‌مشاهده ایجاد می‌شود. غذا ممکن است داخل آن گیر کند و نخ دندان هنگام عبور پاره شود. چون عاج نرم‌تر و کم‌معدنی‌تر از میناست، پوسیدگی پس از رسیدن به عاج معمولاً سریع‌تر گسترش می‌یابد.

کودک ممکن است در این مرحله به شیرینی، غذای سرد یا گرم حساس شود؛ اما نبود درد به معنای کم‌عمق بودن پوسیدگی نیست.

مرحله چهارم: نزدیک‌شدن پوسیدگی به عصب

در این مرحله ممکن است کودک هنگام غذاخوردن درد داشته باشد، از جویدن با یک سمت دهان خودداری کند یا پس از خوردن ماده سرد و شیرین چند دقیقه درد را تجربه کند. درد طولانی، خودبه‌خودی یا بیدارشدن شبانه می‌تواند نشانه التهاب شدیدتر پالپ باشد.

مرحله پنجم: مرگ عصب، عفونت و آبسه

اگر عصب دندان از بین برود، درد ممکن است موقتاً کمتر شود؛ این کاهش درد به معنای بهبود نیست. عفونت می‌تواند از انتهای ریشه خارج شود و به استخوان و لثه برسد.

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• جوش یا برجستگی چرکی روی لثه؛
• بوی بد یا مزه بد دهان؛
• درد هنگام جویدن یا ضربه‌زدن به دندان؛
• تورم لثه، لب یا صورت؛
• تب، بی‌حالی یا کاهش اشتها.

آبسه دندان خودبه‌خود درمان نمی‌شود و نیازمند درمان منبع عفونت است. (nhs.uk)

از کجا بفهمیم پوسیدگی به عصب رسیده است؟

تشخیص فقط با نگاه‌کردن امکان‌پذیر نیست. دندانپزشک مجموعه‌ای از اطلاعات را بررسی می‌کند:

• مدت و نوع درد؛
• درد خودبه‌خودی یا شبانه؛
• پاسخ دندان به سرما و گرما؛
• درد هنگام جویدن؛
• وجود تورم، جوش لثه یا لق‌شدن غیرطبیعی؛
• عمق پوسیدگی در معاینه؛
• عکس رادیوگرافی و وضعیت ریشه و استخوان.

حتی با وجود این بررسی‌ها، ارزیابی پالپ دندان شیری همیشه کاملاً ساده نیست. راهنمای AAPD توصیه می‌کند تصمیم درمان بر اساس ترکیب علائم، معاینه و شواهد رادیوگرافیک گرفته شود. (AAPD)

راه‌های پیشگیری از پوسیدگی دندان کودکان

پیشگیری فقط به معنای «کمتر شکلات خوردن» نیست؛ یک برنامه موفق چند بخش دارد.

مسواک با خمیردندان فلورایددار

مسواک‌زدن باید از زمان رویش اولین دندان آغاز شود و حداقل روزی دو بار انجام شود؛ مهم‌ترین نوبت، شب قبل از خواب است.

برای کودکان زیر سه سال، مقدار بسیار کمی خمیردندان فلورایددار، به‌اندازه یک لایه نازک یا دانه برنج کافی است. برای کودکان سه تا شش سال، مقدار نخودی توصیه می‌شود. والد باید خمیردندان را روی مسواک بگذارد و مسواک‌زدن را انجام دهد یا تکمیل کند. AAPD برای این گروه‌ها خمیردندان حاوی حدود ۱۰۰۰ ppm فلوراید و مقدار متناسب با سن را توصیه می‌کند. (AAPD)

پس از مسواک، شست‌وشوی شدید دهان با آب مقدار فلوراید باقی‌مانده را کاهش می‌دهد. کودک باید خمیردندان اضافی را بیرون بریزد و از بلعیدن عمدی آن جلوگیری شود.

کنترل دفعات خوردن قند

خوراکی شیرین بهتر است همراه وعده اصلی خورده شود، نه به‌صورت ریزه‌خواری در طول روز. آب ساده بهترین نوشیدنی بین وعده‌هاست. بیسکویت، کیک، غلات شیرین، پاستیل، میوه خشک چسبنده، آب‌میوه و شیر طعم‌دار نیز می‌توانند در پوسیدگی نقش داشته باشند؛ حتی اگر والد آن‌ها را «شکلات» حساب نکند.

ممنوعیت خوابیدن با شیشه شیر

بعد از مسواک شب، نوشیدنی معمول کودک باید فقط آب باشد. اگر نوزاد یا کودک شیر می‌خورد، با توجه به سن و شرایط تغذیه‌ای او، تمیزکردن دندان‌ها پس از آخرین وعده و کاهش تدریجی تماس‌های مکرر شبانه با نظر پزشک یا دندانپزشک برنامه‌ریزی شود.

فلورایدتراپی حرفه‌ای

وارنیش فلوراید ۵درصد سدیم فلوراید می‌تواند برای کودکان در معرض خطر پوسیدگی استفاده شود. تعداد دفعات آن ثابت و یکسان برای همه نیست و براساس خطر پوسیدگی تعیین می‌شود. (AAPD)

اولین مراجعه دندانپزشکی

بهتر است کودک حداکثر تا شش ماه پس از رویش اولین دندان و نه دیرتر از یک‌سالگی یک «خانه دندانپزشکی» داشته باشد. هدف ویزیت اول الزاماً درمان نیست؛ آموزش والد، بررسی خطر پوسیدگی و عادت‌دادن کودک به محیط دندانپزشکی اهمیت دارد. (AAPD)

این را هم مطالعه کنید:
راهنمای کامل پیشگیری از پوسیدگی دندان کودکان؛ مسواک، فلوراید و تغذیه

گزینه‌های درمان پوسیدگی دندان کودکان بر اساس شدت

درمان برای همه کودکان یکسان نیست. دندانپزشک سن و همکاری کودک، عمق پوسیدگی، تعداد دندان‌های درگیر، خطر پوسیدگی آینده، وضعیت عصب، قابلیت ترمیم دندان و زمان افتادن طبیعی آن را در نظر می‌گیرد.

۱. فلوراید و توقف پوسیدگی اولیه

اگر ضایعه فقط به‌صورت لکه سفید و بدون حفره باشد، ممکن است بتوان آن را بدون تراش و پرکردن کنترل کرد. درمان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• مسواک دقیق با خمیردندان فلورایددار؛
• وارنیش فلوراید در مطب؛
• حذف پلاک فعال؛
• کاهش دفعات تماس با قند؛
• پیگیری کوتاه‌مدت برای بررسی فعال یا متوقف‌شدن ضایعه.

ضایعه‌ای که متوقف شده است معمولاً سطحی سخت و براق‌تر پیدا می‌کند؛ هرچند رنگ سفید یا قهوه‌ای آن ممکن است کاملاً ناپدید نشود.

۲. نقره دی‌آمین فلوراید

نقره دی‌آمین فلوراید ۳۸درصد یا SDF در بعضی کودکان برای متوقف‌کردن پوسیدگی حفره‌دار به کار می‌رود؛ به‌ویژه زمانی که کودک بسیار کم‌سن است، همکاری محدودی دارد یا درمان کامل باید به تعویق بیفتد.

مهم‌ترین نکته این است که SDF قسمت پوسیده را معمولاً به‌طور دائمی سیاه می‌کند. این سیاهی نشانه سوختن یا بدترشدن دندان نیست، اما از نظر زیبایی باید پیش از درمان برای والد توضیح داده شود. SDF همیشه جایگزین پرکردن یا روکش نیست و باید بخشی از برنامه پیگیری منظم باشد. AAPD استفاده از آن را برای توقف پوسیدگی حفره‌دار دندان شیری پشتیبانی می‌کند. (AAPD)

۳. پرکردن دندان شیری

اگر حفره ایجاد شده اما دندان هنوز قابل ترمیم و عصب سالم یا فقط کمی تحریک‌شده باشد، قسمت پوسیده مدیریت و دندان با موادی مانند کامپوزیت، گلاس‌آینومر یا مواد مشابه ترمیم می‌شود.

نوع ماده به محل دندان، اندازه حفره، امکان خشک نگه‌داشتن محیط، خطر پوسیدگی و همکاری کودک بستگی دارد. پرکردن به‌تنهایی بیماری پوسیدگی را متوقف نمی‌کند؛ اگر عادت‌های تغذیه‌ای و بهداشتی تغییر نکند، پوسیدگی ممکن است کنار ترمیم یا در دندان دیگری ایجاد شود. (AAPD)

۴. روکش دندان شیری

وقتی بخش زیادی از تاج دندان شیری از بین رفته، چند سطح دندان درگیر است یا دندان پس از درمان پالپ نیاز به حفاظت دارد، روکش تمام‌پوشش ممکن است مناسب‌تر از یک پرکردگی بزرگ باشد.

روکش‌های فلزی پیش‌ساخته یا استیل ضدزنگ، معمولاً نقره‌ای‌رنگ هستند و دوام بالایی دارند. روکش‌های همرنگ مانند زیرکونیا نیز در برخی دندان‌ها و شرایط قابل استفاده‌اند، اما نیاز به تراش بیشتر، کنترل دقیق خونریزی و همکاری مناسب‌تری دارند.

شواهد نشان می‌دهد روکش فلزی در پوسیدگی‌های چندسطحی دندان آسیاب شیری، به‌ویژه در کودکان کم‌سن، می‌تواند دوام بیشتری از پرکردگی‌های وسیع داشته باشد و نیاز به درمان مجدد را کاهش دهد. (AAPD)

۵. درمان عصب دندان شیری

عبارت «عصب‌کشی دندان شیری» ممکن است به دو درمان متفاوت اشاره کند.

پالپوتومی

در پالپوتومی، بخش ملتهب عصب داخل تاج برداشته می‌شود، اما بافت سالم داخل ریشه‌ها حفظ می‌شود. این درمان زمانی مناسب است که عصب هنوز زنده است و شواهدی از عفونت ریشه، تورم، آبسه یا التهاب برگشت‌ناپذیر وجود ندارد.

راهنمای جدید AAPD نشان می‌دهد درمان غیرمستقیم پالپ و پالپوتومی با مواد کلسیم‌سیلیکاتی مانند MTA یا Biodentine در دندان‌های شیری عمیق با پالپ سالم یا التهاب برگشت‌پذیر، موفقیت بالایی دارند. (AAPD)

پالپکتومی

در پالپکتومی، بافت عفونی یا مرده از داخل کانال‌های ریشه خارج و کانال‌ها با ماده قابل‌جذب مخصوص دندان شیری پر می‌شوند. این درمان معمولاً زمانی بررسی می‌شود که دندان قابل بازسازی باشد، ریشه‌ها وضعیت مناسبی داشته باشند و حفظ دندان تا زمان طبیعی افتادن، برای جویدن یا حفظ فضا ارزشمند باشد.

درمان عصب دندان شیری با عصب‌کشی دندان دائمی کاملاً یکسان نیست، زیرا ریشه‌های دندان شیری باید همزمان با رشد و رویش دندان دائمی به‌طور طبیعی تحلیل بروند.

۶. کشیدن دندان

کشیدن دندان ممکن است زمانی انتخاب شود که:

• تاج دندان به‌قدری تخریب شده باشد که نتوان آن را بازسازی کرد؛
• عفونت شدید یا مکرر وجود داشته باشد؛
• تحلیل غیرطبیعی ریشه یا آسیب استخوانی قابل‌توجه دیده شود؛
• دندان نزدیک زمان افتادن طبیعی باشد و حفظ آن منفعت کافی نداشته باشد؛
• پیش‌آگهی درمان عصب ضعیف باشد.

کشیدن همیشه «راه آسان‌تر و بهتر» نیست. از طرف دیگر، حفظ دندانی که غیرقابل‌ترمیم است نیز منطقی نیست. هدف، انتخاب درمانی است که بیشترین فایده و کمترین خطر و فشار را برای کودک داشته باشد.

۷. فضانگهدار پس از کشیدن

پس از کشیدن زودهنگام بعضی دندان‌های آسیاب شیری، دندانپزشک ممکن است فضانگهدار ثابت یا متحرک تجویز کند. فضانگهدار دندان را برنمی‌گرداند؛ فقط تلاش می‌کند فضای رویش دندان دائمی را حفظ کند.

نیاز به آن به عوامل متعددی بستگی دارد:

• کدام دندان از دست رفته است؛
• سن و مرحله رشد دندان دائمی؛
• مقدار فضای موجود؛
• ترتیب رویش دندان‌ها؛
• وضعیت دندان‌های مقابل و مجاور؛
• توانایی خانواده برای رعایت بهداشت و مراجعات پیگیری.

فضانگهدار نیز به کنترل و تمیزکردن منظم نیاز دارد و یک وسیله دائمی و بدون مراقبت نیست.

آیا آنتی‌بیوتیک پوسیدگی یا آبسه را درمان می‌کند؟

آنتی‌بیوتیک، سوراخ دندان یا بافت عفونی داخل آن را از بین نمی‌برد. در درد ناشی از التهاب عصب یا عفونت محدود بدون تب و تورم صورت، درمان اصلی باید تخلیه عفونت، پالپوتومی، پالپکتومی یا کشیدن دندان باشد؛ آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی مؤثر نیست.

در صورت تب، تورم منتشر یا پیشرونده صورت، بدحالی، گرفتاری غدد لنفاوی، محدودیت بازشدن دهان یا مشکل تنفس و بلع، ممکن است علاوه بر درمان دندان، آنتی‌بیوتیک و حتی مراقبت بیمارستانی ضرورت پیدا کند. آنتی‌بیوتیک کودک نباید بدون معاینه و باقیمانده نسخه قبلی مصرف شود. (AAPD)

چه زمانی باید فوراً مراجعه کنیم؟

هشدار فوری

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، منتظر نوبت معمولی نمانید:

تورم صورت یا عدم تقارن صورت، تب و بی‌حالی، آبسه یا خروج چرک، درد شدید یا درد شبانه، تورم رو‌به‌افزایش، ناتوانی در غذاخوردن یا خوابیدن، بسته‌شدن چشم بر اثر تورم، محدودیت بازکردن دهان، مشکل بلع، آبریزش دهان غیرعادی یا دشواری تنفس.

برای درد شبانه، آبسه یا تورم محدود، همان روز با دندانپزشک کودکان یا مرکز درمانی تماس بگیرید. اگر تورم به چشم یا گردن نزدیک شده، سریع بزرگ می‌شود یا کودک مشکل تنفس و بلع دارد، مراجعه به اورژانس بیمارستان ضروری است. (AAPD)

سؤالات متداول والدین

آیا پوسیدگی دندان شیری به دندان دائمی سرایت می‌کند؟

پوسیدگی مانند مایع از دندان شیری به دندان دائمی «نشت» نمی‌کند؛ اما کودکی که پوسیدگی فعال دارد، معمولاً همچنان در معرض همان عوامل خطر، مانند پلاک زیاد، مصرف مکرر قند و کمبود فلوراید قرار دارد. به همین دلیل احتمال پوسیدگی دندان‌های دائمی او نیز بیشتر است.

عفونت شدید ریشه یک دندان شیری نیز ممکن است به بافت اطراف جوانه دندان دائمی آسیب بزند و گاهی باعث نقص یا تغییر رنگ دندان دائمی در حال رشد شود. AAPD سابقه پوسیدگی زودرس را با خطر بیشتر ایجاد ضایعات جدید در هر دو مجموعه دندان شیری و دائمی مرتبط می‌داند. (AAPD)

دندان شیری پوسیده بهتر است کشیده شود یا درمان؟

قاعده یکسانی وجود ندارد. اگر دندان قابل بازسازی باشد، زمان زیادی تا افتادن طبیعی آن باقی مانده باشد و حفظ آن برای جویدن یا نگهداری فضا مفید باشد، درمان معمولاً بر کشیدن ترجیح دارد.

اگر دندان غیرقابل‌ترمیم باشد، عفونت گسترده داشته باشد، ریشه‌ها در حال تحلیل زیاد باشند یا به زمان افتادن طبیعی نزدیک شده باشد، کشیدن ممکن است انتخاب منطقی‌تری باشد. تصمیم فقط با دیدن رنگ یا اندازه سوراخ امکان‌پذیر نیست و معمولاً به معاینه و رادیوگرافی نیاز دارد.

از کجا بفهمم دندان کودکم پوسیده است؟

نشانه‌های قابل مشاهده شامل لکه سفید گچی، خط سفید یا قهوه‌ای کنار لثه، لکه‌ای که با مسواک پاک نمی‌شود، حفره، شکستگی لبه دندان، گیرکردن غذا، بوی بد، درد با شیرینی و سرما، امتناع از جویدن و جوش چرکی روی لثه است.

بااین‌حال، پوسیدگی بین دندان‌های آسیاب ممکن است از بیرون دیده نشود. معاینه منظم و در صورت نیاز عکس رادیوگرافی برای تشخیص زودهنگام اهمیت دارد.

آیا هر دندان سیاه‌شده‌ای پوسیده است؟

خیر. تغییر رنگ ممکن است ناشی از پوسیدگی، ضربه قدیمی، خونریزی داخل دندان، لکه‌های آهن، رنگدانه‌های خارجی یا متوقف‌شدن یک ضایعه پس از درمان SDF باشد. اما چون بعضی از این وضعیت‌ها به درمان نیاز دارند، سیاه‌شدن جدید دندان باید بررسی شود.

آیا پوسیدگی دندان کودک برمی‌گردد یا متوقف می‌شود؟

ضایعه اولیه بدون حفره، مانند لکه سفید، ممکن است با فلوراید، کنترل قند و تمیزکردن مؤثر متوقف و تا حدی دوباره معدنی شود. اما وقتی سطح دندان سوراخ شده است، بدن معمولاً نمی‌تواند بخش ازدست‌رفته مینا را دوباره بسازد.

پوسیدگی حفره‌دار می‌تواند با درمان‌هایی مانند SDF یا مهروموم مناسب متوقف شود، ولی شکل و رنگ دندان الزاماً به حالت اول برنمی‌گردد. همچنین پس از پرکردن یا روکش، در صورت ادامه عوامل خطر ممکن است پوسیدگی جدید کنار ترمیم یا در دندان‌های دیگر ایجاد شود.

چرا دندان کودک درد ندارد، اما دندانپزشک می‌گوید پوسیدگی عمیق است؟

پوسیدگی می‌تواند برای مدت طولانی بدون علامت پیشرفت کند. بعضی کودکان نیز درد را دقیق بیان نمی‌کنند و فقط بدغذایی، بی‌قراری یا جویدن یک‌طرفه دارند. از طرف دیگر، پس از مرگ عصب ممکن است درد برای مدتی کاهش یابد، درحالی‌که عفونت همچنان وجود دارد. بنابراین نبود درد دلیل سالم‌بودن عصب نیست.

آیا درمان دندان کودک نیاز به بیهوشی دارد؟

بیشتر پوسیدگی‌ها با بی‌حسی موضعی و روش‌های رفتاری قابل درمان‌اند. در بعضی کودکان بسیار کم‌سن، کودکان دارای نیازهای ویژه، کودکان با اضطراب شدید یا مواردی که تعداد زیادی دندان نیاز به درمان دارد، آرام‌بخشی یا بیهوشی عمومی ممکن است مطرح شود.

این تصمیم باید پس از ارزیابی کامل فواید، خطرات، فوریت درمان و گزینه‌های جایگزین توسط دندانپزشک کودکان و تیم بیهوشی گرفته شود.

جمع‌بندی

پوسیدگی دندان کودکان یک مشکل شایع، اما تا حد زیادی قابل‌پیشگیری و قابل‌کنترل است. لکه سفید کوچک ممکن است نخستین علامت بیماری باشد و نباید منتظر سیاه‌شدن، سوراخ‌شدن یا شروع درد ماند. دندان شیری برای تغذیه، تکلم، خواب راحت، ظاهر کودک و حفظ فضای دندان دائمی اهمیت دارد.

درمان ممکن است از اصلاح تغذیه و فلورایدتراپی تا پرکردن، روکش، درمان پالپ یا کشیدن متفاوت باشد. بهترین نتیجه معمولاً زمانی به دست می‌آید که پوسیدگی پیش از شروع درد و آبسه تشخیص داده شود. تورم صورت، تب، درد شبانه، آبسه و مشکل بلع یا تنفس علائم انتظارکشیدن نیستند و به ارزیابی فوری نیاز دارند.

این مقاله برای آموزش والدین تهیه شده و جایگزین معاینه، رادیوگرافی و برنامه درمانی اختصاصی دندانپزشک کودک نیست.

دکتر هدی شمس‌الدین
متخصص دندانپزشکی کودکان و نوجوانان

بهداشت دهان فرزندتان بسیار مهم است. حتی اگر هنوز هیچ دندانی نداشته باشد! در این ویدیو دکتر هدی شمس‌الدین (متخصص دندانپزشکی کودکان و نوجوانان)، به علت این موضوع و چگونگی تمیز کردن دهان و دندان کودک می‌پردازند.

شاید به نظرتان عجیب باشد که کودک ۵ یا ۶ ساله‌ای هنوز پستانک دوران نوزادی‌اش را کنار نگذاشته باشد. اما دیدن کودکانی که بدون توجه به اطرافیان انگشتشان را توی دهانشان گذاشته‌اند و گاهی صدای ملوچ و ملوچشان هم به گوش می‌رسد، چندان هم ناشایع نیست. در این مطلب علل و اثرات این عادات و همین‌طور درمان‌های آن را با هم می‌خوانیم.

خوب است بدانید که مکیدن جزیی غریزی در وجود هر نوزاد تازه متولد شده است. از این رو اگر نوزاد یا نوپای شما در طول روز ساعات متمادی مشغول مکیدن انگشت یا انگشتانش است، جای هیچ نگرانی وجود ندارد. مشکل از آن جایی آغاز می‌شود که کودک در سنین بالاتر همچنان این عادت را ترک نکرده باشد.

اما مکیدن انگشت چه ایرادی دارد؟ چرا باید به کودک برای ترک عادت مکیدن انگشت یا پستانک کمک کنیم؟ جدا از بحث انتقال میکروب‌ها از طریق دست آلوده به دهان، مهم‌ترین عارضه این عادت ایجاد اختلال در شکل ظاهری دندان‌ها و به‌هم خوردن نظم دندان‌های کودک است. مکیدن انگشت شصت برای بیش از ۴-۶ ساعت در شبانه‌روز موجب می‌شود که دندان‌های جلویی در فک بالا بیرون زده‌تر از حالت طبیعی شوند و جفت شدن دندان‌های دو فک با هم دیگر مثل سابق نخواهد بود. به این معنی که حتی زمانی که کودک دندان‌هایش را روی هم گذاشته، فضایی بین دندان‌های دو فک مشاهده می‌شود.

احتمال درست شدن خود به خود عوارض ذکر شده وجود دارد، اما در صورت ادامه یافتن عادت و یا در کودکان با سن بالاتر برای اصلاح ظاهر دندان‌ها حتما باید به دندانپزشک متخصص کودکان مراجعه نمایید.

چرا بعضی کودکان پیش دبستانی انگشت خود را می‌مکند؟ می‌توان گفت مهم‌ترین علت ایجاد این عادت تلاش او برای پیدا کردن راهی جهت کنترل استرس و اضطرابش است. معمولا این عادت در کودک به دنبال یک واقعه استرس زا آغاز می‌شود. مثلا رفتن به مهدکودک و جدا شدن از مادر برای ساعتهای طولانی، متولد شدن فرزند جدید در خانواده و… همه سبب ایجاد استرس در کودک می‌شود و او برای رهایی از این نگرانی به مکیدن انگشت روی می‌آورد. بعضی کودکان نیز این رفتار را از دوستان یا هم‌بازی‌های خود می‌آموزند.

چگونه به کودکمان برای ترک عادت مکیدن انگشت کمک کنیم؟ مهم‌ترین مساله در درمان چنین عاداتی این است که هم والدین و هم خود کودک باید خواهان درمان و ترک عادت باشند. بنابراین کودک باید به سنی رسیده باشد که برای کمک به درمان درک کافی داشته باشد. یعنی حداقل ۳ یا ۴ ساله باشد. همان‌طور که گفته شد در کودکان کم سن و سال زیر یک سال مکیدن واکنشی غریزی و طبیعی است و هیچ گونه تلاشی برای رفع این عادت نیاز نمی‌باشد. در مراحل ترک عادت همیشه از ساده‌ترین درمان به سمت درمان‌های پیچیده‌تر می‌رویم. برای کودکان با سن بالاتر می‌توانید یک گفت‌وگو خصوصی و جدی با او در مورد رفتار نامناسبش داشته باشید. کودک بسته به سطح درکش ممکن است به همین سادگی عادتش را کنار بگذارد. روش دیگر برای کودکی که می‌خواهد عادتش را ترک کند اما توانایی نه گفتن به خودش را ندارد، یادآوری به او است. استفاده از یک چسب زخم ساده روی انگشتی که کودک آن را می‌مکد به او یادآوری می‌کند تا در مواقعی که ناخودآگاه دستش را به سمت دهانش می‌برد، نباید انگشت را در دهانش بگذارد.

روش‌های مشابه مثل استفاده از محلول تلخ روی انگشت کودک، پوشاندن انگشتان کودک با یک جوراب تمیز نیز اثر مشابهی دارد. اما بسیار دقت کنید که کودک این ابزارها را تنبیه تلقی نکند. باید برای او شرح دهید که این وسایل تنها برای یادآوری هستند. تنبیه تلقی کردن موجب افزایش استرس کودک و بدتر شدن وضعیت خواهد شد.

یک روش درمانی موثر و جذاب برای کودک بستن قرارداد بین مادر و کودک و یا دندانپزشک و کودک است. این قرارداد بیان می‌کند که اگر کودک برای مدت خاصی (یک ماه) سراغ مکیدن انگشتش نرود از مادر یا دندانپزشک جایزه ای دریافت خواهد کرد. درست کردن یک جدول برنامه خانگی و چسباندن استیکر برای روزهایی که عادت انجام نشده، ایده مناسبی به نظر می‌رسد. ایده آل این است که کودک بتواند در ماه اول ۲۸ برچسب  و در ماه دوم ۲۹ برچسب کسب کند. اگر این برنامه ۳ ماه با موفقیت ادامه یابد، احتمال موفقیت بلند مدت وجود خواهد داشت.

در نهایت اگر با وجود انجام این درمان های خانگی باز هم موفق نشدید کودکتان را به ترک عادتش وادار کنید، چاره نهایی مراجعه به دندانپزشک کودکان است. دندانپزشک برای کودک وسیله‌ای خواهد ساخت که مانع قرار دادن انگشت در دهان می‌شود. تاکید می‌کنیم که حتی این درمان هم نباید توسط کودک تنبیه تلقی شود. طی چند روز اول پس از قرار گرفتن این وسایل در دهان کودک ممکن است صحبت کردن یا غذاخوردن او دچار مشکل شود. اما این مشکلات گذرا هستند. طول دوره درمان با این وسایل ۶ - ۱۲ ماه خواهد بود.

خوب است بدانید اغلب کودکان پیش دبستانی که هنوز پستانک را ترک نکرده‌اند، به محض رفتن به مدرسه یا مهدکودک در اثر فشار هم سن و سالان، خودخواسته پستانک را کنار می‌گذارند. ضمنا فراموش نکنید که روش‌های درمانی مثل جدول برچسب که برای ترک عادت مکیدن انگشت به آن اشاره کردیم، برای کنار گذاشتن پستانک هم موثر خواهد بود.

اگر بخواهیم دقیق‌تر ماهیت این بیماری را بشناسیم، بهتر است ابتدا کمی با ساختار دندان‌ها آشنا شویم.

تاج هر دندان متشکل از سه لایه می‌باشد که به ترتیب از خارج به داخل، مینا، عاج و پالپ نام دارند. مینا همان لایه مستحکم و محافظ دندان است. پالپ دندان نیز که در مرکز آن قرار دارد، حاوی عروق و اعصاب دندان می‌باشد. عاج نیز متشکل از یک سری لوله‌های ریز (میکروتوبول‌ها) و راهی ارتباطی، بین مینا و پالپ می‌باشد.

مینای دندان از یک سری کریستال‌های معدنی تشکیل شده است. این کریستال‌ها به حل شدن توسط مواد اسیدی حساس می‌باشند. طی روند پوسیدگی در واقع این کریستال‌ها حل شده و با پیشرفت پوسیدگی، نهایتاً پالپ دندان درگیر شده و اینجاست که درد دندان بروز می‌کند.

                                   

اما این اسید از کجا پیدا می‌شود؟
پس از هر بار مصرف مواد غذایی، باکتری‌هایی که به شکل طبیعی در دهان همه ساکن هستند، برای فراهم کردن تغذیه خودشان، شروع به تجزیه مواد غذایی مانده در دهان می‌کنند. حاصل تجزیه، تولید اسیدهایی مثل اسید لاکتیک خواهد بود. هر بار تولید این اسید بخشی از مینای دندان را متأثر می‌کند. هر چه توالی مصرف مواد غذایی بیشتر باشد و یا از مواد غذایی مضر برای دندان (آنهایی که تجزیه‌شان اسید بیشتری تولید می‌کند، مثل کربوهیدرات‌ها، شکلات و…) بیشتر استفاده شود، روند حل شدن کریستال‌های دندانی سرعت می‌گیرد.

برای ممانعت از تولید اسید در دهان کودکم چکار باید انجام دهم؟
با شیرینی و شکلات چه کنیم؟! ظاهراً تولید اسید روندی اجتناب‌ناپذیر است. اما برای ممانعت از ایجاد پوسیدگی، راهکار همان توصیه ساده همیشگی است: مسواک زدن. اگر پس از صرف هر وعده غذایی، دهان کودک با مسواک و خمیردندان تمیز شود، مواد مورد نیاز باکتری‌ها و به دنبال آن تولید اسید حداقل خواهد بود.

دوم آنکه هر چه تکرر مصرف غذا توسط کودک کمتر باشد، احتمال پوسیدگی دندان در وی کمتر خواهد بود. درست است که مصرف کمتر شیرینی و شکلات هم برای سلامت بدنی و هم سلامت دندانی کودک توصیه شده، اما قطعاً منع کامل کودک از مصرف شیرینی و شکلات نه امکان‌پذیر است و نه منطقی. لذا توصیه می‌شود که این میان‌وعده‌ها بلافاصله پس از صرف غذا به کودک داده شود تا بدین طریق از تعداد دفعات حمله اسیدی در دهان او کاسته شود.

ایجاد پوسیدگی چقدر طول می‌کشد؟
گذر پوسیدگی از لایه مستحکم مینا، عبور از عاج و درگیر کردن پالپ پروسه‌ای زمان‌بر می‌باشد. این روند در دهان سالم حدوداً دو سال طول می‌کشد. اما در دهان‌هایی که پوسیدگی شایع است و یا در کودکان با تغذیه نامناسب، کودکان با بزاق کم و کودکان با ضعف سیستم ایمنی به دلیل بیماری‌های سیستمیک این روند سریع‌تر پیشرفت می‌کند.

لذا در حالت عادی پوسیدگی در دهان کودک شما ناگهانی و یک شبه پیدا نمی‌شود. اگر کودک به طور منظم، مثلاً هر 6 ماه یکبار، تحت معاینه دندانپزشک متخصص کودکان قرار گیرد، قطعاً با تشخیص زودهنگام و ترمیم پوسیدگی‌ها از پیشرفت آن به سوی پالپ و ایجاد درد طاقت‌فرسا برای کودک ممانعت خواهد شد.

آیا پوسیدگی مسری است؟
متاسفانه پاسخ این سوال مثبت است. میکروب‌های مسبب پوسیدگی دندان به راحتی و حین اعمالی چون بوسیدن، استفاده از قاشق مشترک و… از والدین، پرستار کودک و یا خواهر و برادر بزرگتر به دهان کودک منتقل می‌شوند. بدیهی است که هر چه پوسیدگی در دهان شما کمتر باشد، کودک شما نیز بیشتر در امان خواهد بود.

علائم اولیه پوسیدگی دندان‌های کودکمان چیست؟
بر خلاف تصور، همیشه دندان پوسیده سیاه و سوراخ‌شده نیست. درست است که در مراحل پیشرفته پوسیدگی، دیدن چنین نمایی در دهان کودک شایع است، اما تشخیص مراحل اولیه پوسیدگی و جلوگیری از پیشرفت آن به سمت پالپ مسئله‌ای حائز اهمیت می‌باشد. در مراحل ابتدایی پوسیدگی دندان، نمای شفاف و یا به اصطلاح ترانسلوسنت خود را از دست داده و نمایی گچی پیدا می‌کند. تشخیص این نماد ویژه روی دندان‌های جلویی کودک آسان می‌باشد. به مرور زمان با پیشرفت روند تخریب دندان و رنگ‌گرفتن سطح خشن دندانی ناشی از خورده‌شدن توسط اسید، رنگ قهوه‌ای و یا سیاه روی دندان آشکار می‌شود.

آنچه که مهم است، تشخیص به‌موقع پوسیدگی و کمک به توقف آن با درمان زودهنگام می‌باشد.

درمان پوسیدگی دندان چیست؟
تا زمانی که پوسیدگی فقط در مینا یا همان لایه مستحکم سطحی دندان باشد، با انجام درمان‌هایی چون فلورایدتراپی (درمان با فلوراید) می‌توان به متوقف‌شدن ضایعه امیدوار بود. در این درمان سعی می‌شود که مواد معدنی از دست‌رفته دندان جایگزین شوند. اما چنانچه پوسیدگی وارد عاج شود، به دلیل ماهیت کمتر معدنی عاج نسبت به مینا، پوسیدگی سرعت گرفته و در این حالت حتماً ترمیم دندان مورد نظر ضروری می‌باشد. و اگر کودک علایمی چون درد شدید هنگام خواب و یا درد ممتد و خودبه‌خود دارد، پالپکتومی (عصب‌کشی دندان شیری) درمان ضروری و ارجح برای او محسوب می‌شود.